Dunkleosteus

Quái vật tiền sử · Tiền sử · 12 nguồn

Dunkleosteus (đọc là "dân-klê-ốt-xtê-ớt") là một loài cá giáp khổng lồ có thật, sống vào cuối kỷ Devon, khoảng 360 triệu năm trước ¹¹². Nó thuộc nhóm cá giáp placoderm: đầu và nửa thân trước bọc trong những tấm xương dày ¹⁴. Hoá thạch nổi tiếng nhất được tìm thấy ở bang Ohio, Mỹ ¹¹². Kích thước của nó đang được tính lại: sách cũ ghi 6–10 m, nghiên cứu năm 2023 cho thấy thường chỉ khoảng 3,4 m ¹².

Thông số

Tên khoa học: Dunkleosteus terrelli (loài chuẩn, do Newberry mô tả năm 1873 dưới tên Dinichthys terrelli) ¹
Nghĩa tên: Đặt năm 1956 theo tên David Dunkle, ghép với tiếng Hy Lạp ostéon "xương"; terrelli theo tên Jay Terrell ¹
Nhóm: Cá giáp (placoderm), bộ arthrodire, tức "cá cổ có khớp" ¹⁴
Thời kỳ: Devon muộn, khoảng 382–358 triệu năm trước (cả chi); đá phiến Cleveland khoảng 360 triệu năm ¹¹²
Nơi tìm thấy: Ohio (đá phiến Huron, Chagrin, Cleveland), Pennsylvania, Tennessee, California; châu Âu và Maroc (một số loài còn tranh cãi) ¹
Dài: Khoảng 3,4 m thường, lớn nhất khoảng 4,1 m (Engelman 2023); nơi khác 3,3–3,7 m; số cũ tới 6–10 m ¹²³
Nặng: Khoảng 950–1.200 kg (cá thể thường) tới 1.494–1.764 kg (cá thể lớn nhất) theo Engelman 2023; Carr (2010) ước 665 kg cho con dài 4,6 m ¹
Đầu: Sọ dài tới 60–70 cm; tấm giáp gáy dày tới khoảng 5–7,6 cm ¹
Hàm: Không có răng thật; hàm là phiến xương sắc, cọ vào nhau và tự mài ¹⁴¹⁰
Lực cắn: Anderson và Westneat (2007): khoảng 4.414 N ở mũi hàm, 5.363 N ở rìa lưỡi; mô hình 2009 tới 6.170 và 7.495 N; nghiên cứu 2025 nghi ngờ ¹
Ăn gì: Cá khác, kể cả cá giáp; có bằng chứng cắn cả đồng loại ¹³¹¹
Biến mất: Cùng cả nhóm cá giáp trong sự kiện Hangenberg, khoảng 359 triệu năm trước ⁴⁶

Điểm nổi bật

Số đo mới: thường khoảng 3,4 m, lớn nhất khoảng 4,1 m (sách cũ ghi 6–10 m).
Không có răng: hàm là phiến xương cọ vào nhau, tự mài sắc.
Giáp đầu bị cắn gập như vỏ bánh taco, chỉ đồng loại đủ lực làm vậy.
Cả nhóm cá mặc giáp biến mất khoảng 359 triệu năm trước.
Cá mập thời đó nhỏ hơn nhiều nhưng sống sót tới nay.

Tên gọi và lịch sử tìm ra

Jay Terrell, một chủ khách sạn và nhà cổ sinh học nghiệp dư, tìm thấy hoá thạch đầu tiên năm 1867 ở vách đá dọc hồ Erie, gần Sheffield Lake, bang Ohio ¹.

Năm 1873, John Strong Newberry mô tả vật liệu này là một chi mới, Dinichthys herzeri. Loài phổ biến hơn trong đá phiến Cleveland được ông đặt là Dinichthys terrelli để vinh danh Terrell ¹.

Phần lớn bộ sưu tập gốc của Terrell bị cháy ở Elyria, Ohio, năm 1873 ¹.

Mãi năm 1956, Jean-Pierre Lehman mới lập chi Dunkleosteus, theo tên David Dunkle (1911–1984), nguyên là người phụ trách của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Cleveland ¹.

Khoảng 10 loài đã được đặt tên, nhưng nhiều loài mô tả sơ sài và có thể là cùng một loài. Wikipedia gọi chi này là "wastebasket taxon" (nhóm gom những thứ chưa phân loại rõ) ¹.
Bốn loài được chấp nhận rộng rãi: D. terrelli, D. raveri, D. tuderensis và có thể D. amblyodoratus ¹.
D. raveri chỉ dài chừng 1 m, và có thể là tổ tiên của D. terrelli ¹.

Thời đại của cá

Cá đầu tiên không có hàm. Hàm có thể tiến hoá từ hai cung mang phía trước, và có thể ban đầu giúp bơm nước để thở chứ chưa phải để cắn ⁹.

Cá giáp là một trong những nhóm cá có hàm đầu tiên. Chúng xuất hiện khoảng 430 triệu năm trước ⁴⁹.

Kỷ Devon (419–359 triệu năm trước) được gọi là "thời đại của cá" vì cá cực kỳ đa dạng: cá giáp, cá mập sơ khai và cá vây thuỳ ⁹.

Cá giáp thống trị nhiều hệ sinh thái nước thời Devon. Riêng chi Bothriolepis đã có hơn 100 loài hợp lệ ⁴.

Đầu và ngực được phủ giáp xương ghép khớp; phần còn lại của bộ xương chủ yếu là sụn ⁴.
Cá giáp arthrodire có khớp động giữa giáp đầu và giáp thân, nên khi hạ hàm dưới thì mái đầu nâng lên và miệng há to hơn ⁴.
Cá giáp cũng là nhóm đầu tiên có vây chậu, tiền thân của chi sau động vật bốn chân ⁴.

Biển Cleveland cách đây 360 triệu năm

Hoá thạch Dunkleosteus tinh nhất đến từ đá phiến Cleveland ở Ohio, tuổi khoảng 360 triệu năm ²¹².

Hồi đó vùng này là biển nông, ấm. Theo Cơ quan Địa chất Ohio, Dunkleosteus là kẻ săn mồi đứng đầu ở đó ¹².

Cùng biển có cá mập Cladoselache, dài tới khoảng 2 m ở mẫu lớn nhất chắc chắn, bắt cá nhỏ ⁷.
Titanichthys, một cá giáp ngang cỡ, lại là loài ăn lọc; mồm nó nhỏ, không có mép cắt sắc ⁸.
Nên Dunkleosteus là con săn mồi to nhất trong số những con biết ăn thịt, chứ không phải con to nhất ⁸¹².
Con trưởng thành nhiều khả năng sống ở nước sâu hơn, còn con non ở vùng nước nông ¹.

Cơ thể và bộ giáp

Giáp bằng xương phủ sọ và nửa trước thân. Tấm giáp gáy dày tới khoảng 5–7,6 cm, những chỗ khác dày khoảng 0,84–2,54 cm ¹.

Tấm giáp có lớp cứng bên ngoài và lớp xốp chứa tuỷ bên trong, giống xương động vật bốn chân hơn xương hầu hết cá xương hiện nay ¹.

Chỉ khoảng 5% mẫu giữ lại hơn một phần tư bộ xương, nên phần thân sau thường được dựng lại theo họ hàng như Coccosteus ¹.
Đốt sống duy nhất biết được là 16 đốt từ mẫu CMNH 50322, dính liền nhau, có thể làm cột sống cứng ¹.
Bản dựng năm 2017 gợi ý vây đuôi có thuỳ dưới khoẻ và cuống đuôi hẹp ¹.
Vì thế, mọi hình vẽ toàn thân của Dunkleosteus đều là phỏng đoán nhiều hay ít; phần đầu thì có hoá thạch thật ¹.

Hàm: không răng nhưng vẫn rất sắc

Dunkleosteus không có răng thật. Thay vào đó là các phiến xương sắc ở hàm, giống như nanh ³⁴¹⁰.

Theo bảo tàng AMNH, các phiến xương này cọ vào nhau và tự mài sắc ¹⁰.

Bài của Earth Touch tóm tắt nghiên cứu ở Cleveland: khi lớn, hàm dài ra và nanh chắc hơn; con trưởng thành khép hàm chậm hơn nhưng mạnh hơn nhiều ³.

Anderson và Westneat (2007) đề xuất cơ chế hàm bốn khớp. Họ ước miệng mở trong khoảng 20 mili giây, cả cú đớp 50–60 mili giây ¹.
Lực cắn ước tính 4.414 N ở mũi hàm và 5.363 N ở rìa lưỡi. Mô hình năm 2009 nâng lên tới 6.170 N và 7.495 N, mà các tác giả gọi là thuộc hàng cao nhất trong giới động vật ¹.
Engelman và cộng sự (2025) phản biện: sọ có nhiều sụn hơn họ nghĩ nên góc há ít nhất 65–70°, và các con số lực cắn có thể phải xem lại ¹.
Con non đã có hàm dưới khoẻ gần bằng tỷ lệ người lớn, nên cũng có thể cắn mạnh ¹.

Nanh có thật là "răng" không?

Wikipedia nhắc tới "bladelike dentition" và "bony fangs" cho Dunkleosteus; còn trang tổng quan về cá giáp nói hầu hết arthrodire dùng tấm xương sắc thay cho răng ¹⁴.

Vì vậy gọi là "răng" hay "phiến xương" chỉ là cách gọi, còn cấu tạo là xương ⁴¹⁰.

Kích thước: từ 10 m xuống 3,4 m

Các ước tính cho con lớn nhất của D. terrelli trải từ 4,1 m tới 10 m. Wikipedia nói con số từ 5 m trở lên có ít cơ sở ¹.

Lý do là hầu như chỉ có phần đầu giáp được giữ lại. Phần thân sụn không để lại hoá thạch ².

Số cũ: 6–10 m, nhiều sách và phim tài liệu từng dùng; Ferrón và cộng sự (2017) ước 6,88–8,79 m, bị chỉ trích; thu nhỏ theo mẫu CMNH 5768 chỉ ra khoảng 3,77 m ¹.
Engelman (2023, tạp chí Diversity 15(3): 318): thường khoảng 3,4 m, ngoại lệ 4,1 m; sai số cho phép tới 3,7 m và 4,5 m ¹.
Bài của Sci.News tóm tắt nghiên cứu đó với con số 3,3–3,7 m ².
Phương pháp: dựa vào chiều dài đầu khoảng 61 cm (không tính mõm), vì cá ngắn có đầu ngắn, cá dài có đầu dài ².
Khối lượng: một con 3,3 m nặng tương đương cá mập trắng 4,6 m, theo Engelman ². Con số cụ thể 950–1.200 kg cho cá thể thường và tới 1.764 kg cho cá thể lớn nhất ¹.
Earth Touch (nghiên cứu trình bày 2016) vẫn ghi chiều dài tối đa tới 6 m, tức là cũ hơn công trình năm 2023 ³.
Dáng mới: ngắn, mập kiểu cá ngừ, không giống cá mập dài như các bản dựng cũ ².

Ăn gì, đánh nhau với ai?

Dunkleosteus ăn cá khác, kể cả cá giáp bọc thép ³. Con trưởng thành có thể đục thủng cá giáp khác ³.

Một số mẫu có dấu răng của chính đồng loại, theo các nhà nghiên cứu ở Bảo tàng Cleveland ³¹¹.

Mẫu sọ của một con dài khoảng 3 m có vết khoét lớn do nanh để lại ³.
Một số mẫu có nhiều vết khoét kết thúc bằng một vết nứt lớn, gợi ý cắn lặp lại tới khi giáp vỡ ³.
Vết cắn tập trung ở khớp, kẽ hở giáp và điểm yếu sau sọ và mang ³.
Chỉ Dunkleosteus trưởng thành mới đủ lực gây hư hại đó; nhóm nghiên cứu nghĩ tới việc ăn thịt đồng loại hoặc tranh giành tài nguyên, chưa kết luận ³.
Mẫu CMNH 5302 (Dunkleosteus) và CMNH 9889 (Titanichthys) có vết thủng nghi do Dunkleosteus cắn ¹.
Hoá thạch thường đi kèm cục xương cá, gợi ý nó nôn xương ra thay vì tiêu hoá ¹.
Răng cá mập Orodus tìm thấy cùng hoá thạch, nhiều khả năng là thức ăn bị nôn ra ¹.
Bước chuyển chế độ ăn xảy ra khi cá đạt khoảng hai phần năm kích thước tối đa, giống cá mập trắng: con non ăn mồi nhỏ mềm, con lớn ăn con mồi bọc giáp ³.

Biến mất

Cá giáp mất dần ở cuối Devon. Khoảng một nửa số họ chết trong sự kiện Kellwasser (khoảng 372 triệu năm), rồi cả nhóm tuyệt chủng trong sự kiện Hangenberg khoảng 358,9 triệu năm trước ⁴⁶.

Nguyên nhân chính được nêu là thiếu oxy trong nước biển, thể hiện bằng các lớp đá phiến đen khắp nơi ⁶.

Sallan và Coates (Đại học Chicago, PNAS 2010): sau Hangenberg, cá vây tia thay thế cá vây thuỳ làm nhóm thống trị, và ngày nay vẫn vậy ⁵.
Trong cùng bối cảnh, cá mập và cá xương sống sót rồi đa dạng hoá ⁵.
Wikipedia ghi nhóm cá giáp tuyệt chủng khoảng 358,9 triệu năm trước, một số nguồn ghi khoảng 360 triệu năm. Hai số chỉ lệch chút ít ⁴⁵.
Kellwasser mất khoảng 40% loài biển theo một ước tính; mức độ còn tranh cãi ⁶.

Rùa kể chi tiết

Bấm để đọc

Những con cá đầu tiên không có hàm, cái miệng chỉ là một cái lỗ để hút đồ ăn. Tới khi cá mọc ra được hai mảnh xương trên dưới đóng mở để cắn, thì cá mới thật sự thành thợ săn. Cá lớn mạnh tới mức kỷ Devon, bắt đầu cách đây khoảng bốn trăm hai chục triệu năm, được gọi luôn là thời đại của cá, trong lúc trên bờ mới mọc lên những cánh rừng đầu tiên.
Mình ghé cuối kỷ Devon, khoảng ba trăm sáu chục triệu năm trước, ở một vùng biển nông và ấm, chỗ đó giờ là thành phố Cleveland bên Mỹ. Ở đây đã có cá mập, dài cỡ hai mét, chuyên rượt cá nhỏ. Vậy mà cá mập hồi đó vẫn chưa phải con đáng sợ. Con đáng sợ nhất có cái đầu và nửa thân trước bọc trong mấy tấm xương dày như mặc nguyên bộ áo giáp. Tên khoa học của nó đọc muốn trẹo lưỡi, anh em coi trên màn hình giùm tôi, còn tôi xin gọi gọn là con cá giáp.
Con cá giáp không có răng. Hàm nó là mấy phiến xương sắc lẻm, mỗi lần khép lại thì cọ vô nhau mà tự mài cho bén thêm, giống cây kéo càng xài càng bén, đủ để cắn thủng giáp của mấy con cá khác. Sách cũ hay ghi nó dài sáu tới mười mét, số đo mới thì rút lại chỉ chừng bốn mét, nhưng cỡ đó vẫn là con đi săn to nhất vùng biển này.
Bằng chứng nó đứng trên hết lại nằm ngay trên bộ giáp của chính nó. Các nhà nghiên cứu ở bảo tàng Cleveland soi mấy bộ giáp của con cá giáp và thấy những vết khoét sâu, lỗ thủng, chỗ nứt, có tấm giáp đầu còn bị cắn gập lại như cái bánh xếp. Trong vùng biển đó, chỉ có một thứ đủ sức cắn ra những vết như vậy: một con cá giáp trưởng thành khác. Tụi nó cắn nhau để giành chỗ hay để ăn thịt nhau thì chưa ai chốt, còn cá mập chỉ để lại mấy vết răng nhỏ xíu, chắc là ghé rỉa xác khi mọi chuyện đã xong. Anh em nghĩ coi, cả một vùng biển không có con nào làm móp được bộ giáp đó, ngoài chính đồng loại của nó. Ghê thiệt.
Rồi khoảng ba trăm năm mươi chín triệu năm trước, một trận đại tuyệt chủng ập tới, nước biển ở nhiều nơi cạn dần dưỡng khí. Cả nhà cá mặc giáp biến mất, không sót một con. Còn dòng cá mập, hồi đó nhỏ hơn nó nhiều, thì qua được, và tới giờ vẫn còn bơi ngoài biển.

Hình ảnh

Xuất hiện trong video

Những Kẻ Săn Mồi Tiền Sử Từng Thống Trị Trái Đất

Câu hỏi thường gặp

Dunkleosteus dài bao nhiêu?

Tuỳ nguồn. Nghiên cứu năm 2023 cho thấy thường khoảng 3,4 m và lớn nhất khoảng 4,1 m ¹². Số cũ 6–10 m không còn được ủng hộ ¹. Earth Touch vẫn ghi tối đa tới 6 m ³.

Nó có răng không?

Không có răng thật. Hàm là phiến xương cọ vào nhau và tự mài sắc ⁴¹⁰.

Cú cắn mạnh cỡ nào?

Ước tính từ 4.414 N tới 7.495 N tuỳ mô hình, cao so với động vật khác ¹. Nghiên cứu 2025 cho rằng con số có thể phải tính lại ¹.

Nó có ăn thịt đồng loại không?

Có dấu răng gợi ý như vậy, nhưng chưa kết luận chắc. Giải thích khác là tranh giành chỗ hay mồi ³¹¹.

Nó là cá mập à?

Không. Nó là cá giáp, một nhóm khác hẳn cá mập, đã tuyệt chủng cuối Devon ⁴. Cá mập cùng thời nhỏ hơn và sống sót ⁵⁷.

Nó là con to nhất biển Devon?

Có lẽ là con săn mồi to nhất trong vùng đó, nhưng Titanichthys ăn lọc cũng cỡ tương đương, khoảng 4,1 m hoặc hơn ⁸.

Vì sao nó tuyệt chủng?

Cả nhóm cá giáp chết ở cuối Devon, liên quan thiếu oxy trong biển. Khó nói riêng một loài, vì chỉ có kết luận cho cả nhóm ⁴⁶.

Nguồn tham khảo

Dunkleosteus (Wikipedia)Lịch sử đặt tên, các loài, kích thước theo nhiều tác giả, giáp, hàm và lực cắn, thức ăn.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45
Dunkleosteus terrelli: a new size estimate (Engelman 2023) (Sci.News)Engelman 2023: phương pháp theo chiều dài đầu, 3,3–3,7 m, nặng bằng cá mập trắng 4,6 m.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i
The nasty eating habits of prehistory's meanest fish (Earth Touch News)Vết cắn trên giáp, chuyển chế độ ăn, nanh tự mài, nghiên cứu 2016.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o
Placodermi (Wikipedia)Cá giáp: tuổi, cấu tạo, hàm, tuyệt chủng Hangenberg.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q
Study finds prehistoric fish extinction paved way for modern vertebrates (Đại học Chicago (Sallan và Coates, PNAS 2010))Hangenberg, cá giáp biến mất, cá vây tia thay thế.Dùng ở ↑ a b c d
Late Devonian extinction (Wikipedia)Kellwasser, Hangenberg, thiếu oxy, mức mất mát.Dùng ở ↑ a b c d e
Cladoselache (Wikipedia)Cá mập cùng thời ở đá phiến Cleveland, kích thước, thức ăn.Dùng ở ↑ a b
Titanichthys (Wikipedia)Cá giáp ăn lọc cỡ tương đương, ước tính kích thước.Dùng ở ↑ a b c
Evolution of fish (Wikipedia)Cá không hàm, nguồn gốc hàm, kỷ Devon là thời đại của cá.Dùng ở ↑ a b c
Dunkleosteus (Hall of Vertebrate Origins) (Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ (AMNH))Hàm là phiến xương cọ vào nhau và tự mài sắc.Dùng ở ↑ a b c d e
Dunkleosteus jaws (Cleveland Museum of Natural History) (Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Cleveland (2017))Vết cắn trên giáp đầu, chỉ Dunkleosteus trưởng thành đủ lực; chưa chốt lý do.Dùng ở ↑ a b c
GeoFacts 35: Dunkleosteus (Cơ quan Địa chất Ohio)Biển nông cận nhiệt đới, đá phiến Cleveland khoảng 360 triệu năm, kẻ săn mồi đứng đầu, nhóm cá giáp tuyệt chủng.Dùng ở ↑ a b c d e f

Về trang này

Trang do Rùa Khám Phá tổng hợp từ các nguồn liệt kê ở trên, có sự hỗ trợ của công cụ AI khi biên soạn; mọi dữ kiện đều ghi nguồn để bạn tự đối chiếu. Hình ghi "Rùa Khám Phá vẽ (AI)" là hình minh hoạ, không phải hình gốc; ảnh thật ghi rõ tác giả, giấy phép và nơi lấy.

Số liệu về sinh vật tiền sử là ước tính của giới khoa học dựa trên hoá thạch, có thể thay đổi khi có phát hiện mới; các nguồn khác nhau có thể đưa ra con số khác nhau.

Thấy chỗ nào sai, mong bạn góp ý trong phần bình luận video trên YouTube hoặc gửi thư về adminseorua@gmail.com.

Cùng chuyên mục

Tiền sử

Anomalocaris

Dài khoảng 40 cm, giữa biển toàn con bằng ngón tay. Mỗi con mắt ghép từ hơn 16.000 thấu kính nhỏ.

Tiền sử

Chim khủng bố

Sọ dài 71 cm, là sọ chim lớn nhất từng biết. Mỏ chiếm hơn nửa sọ, cong quặp như mỏ đại bàng.

Tiền sử

Inostrancevia

Thuộc nhóm răng kiếm đầu tiên, cùng nhánh lớn với tổ tiên loài thú. Dài 3–3,5 m, nặng khoảng 300 kg, nanh 12–15 cm.

Tiền sử

Megalodon

Cá mập săn mồi lớn nhất từng sống, xương sụn nên chủ yếu còn răng. Răng lớn nhất khoảng 17,8 cm, to cỡ bàn tay người lớn.

Tiền sử

Postosuchus

Dài 5–6 m, sọ khoảng 55 cm, bốn chân dựng thẳng dưới thân. Họ hàng cá sấu, là kẻ săn mồi trên cạn đứng đầu vùng Arizona.

Tiền sử

T-rex

SUE dài khoảng 12,3 m, nặng khoảng 9 tấn. Xương hông Triceratops có 58 dấu răng T-rex.

▶ Đăng ký kênh Rùa Khám Phá trên YouTube