Typhon

Tên gọi và từ nguyên

Tên của ông xuất hiện dưới nhiều dạng. Typhoeus và Typhaon có từ trước thế kỷ 5 TCN. Typhos và Typhon xuất hiện từ thế kỷ 5 TCN, và Typhon trở thành dạng chuẩn vào cuối thế kỷ đó ¹.

Chưa ai chắc tên có nghĩa gì. Wikipedia kể ra bốn cách giải thích, và đều ghi là chưa chắc chắn ¹.

• Từ tuphon hoặc tuphos của tiếng Hy Lạp, nghĩa là “cơn lốc”. Cách này hợp với việc Hesiod cho ông làm cha của các cơn gió dữ ¹².
• Một gốc Hy Lạp nghĩa là “khói”, gắn với vai trò núi lửa của ông ¹.
• Gốc Ấn-Âu *dhuH-, nghĩa là “vực thẳm” ¹.
• Tên Sapōn của người Phoenicia: ngọn núi của thần bão Baal, nay là Jebel Aqra, tức núi Kasios thời Hy Lạp. Núi này nằm đúng vùng mà Apollodorus cho Zeus đuổi Typhon tới ¹³.
• Wiktionary chỉ ghi tên đến từ tiếng Hy Lạp cổ Τυφῶν, không bàn thêm về nghĩa ⁶.
• Chữ “typhoon” (bão nhiệt đới) trong tiếng Anh: Wikipedia nói tiếng Ba Tư tūfān có thể đã chịu ảnh hưởng của tên Typhon, và từ này đến tiếng Anh qua tiếng Ả Rập và tiếng Quảng Đông. Nguồn gốc chữ này còn nhiều tranh cãi ¹.

Ngoại hình theo từng nguồn

Mỗi nhà thơ tả Typhon một kiểu. Càng về sau, ông càng to và càng nhiều tay đầu ¹.

• Hesiod (Theogony, dòng 820–835): một trăm đầu rắn mọc từ vai, lưỡi đen thè lè, mắt và đầu phun lửa. Các đầu phát ra nhiều giọng: giọng thần hiểu được, tiếng bò rống, sư tử gầm, chó con kêu và tiếng rít ¹².
• Apollodorus (Thư viện 1.6.3): to và mạnh hơn mọi con của Đất, đầu “thường quẹt vào các vì sao”. Một tay với tới phương tây, một tay với tới phương đông, từ tay mọc ra một trăm đầu rồng ³.
• Apollodorus nói tiếp: dưới đùi là những vòng rắn độc rít to, toàn thân có cánh, mắt loé lửa ³.
• Pindar thường gọi ông là Typhon một trăm đầu; một đoạn trích của ông lại ghi năm mươi đầu. Sau này một trăm đầu thành con số chuẩn ¹⁴.
• Aeschylus gọi ông là kẻ thở lửa ¹.
• Nicander (thế kỷ 2 TCN): nhiều đầu, nhiều tay, nhiều cánh, vòng rắn mọc ra từ đùi ¹.
• Nonnus (Dionysiaca, cuối thế kỷ 4 hoặc đầu thế kỷ 5): hai trăm tay, thêm đầu báo, sư tử, bò, lợn rừng, gấu, sói, chó, cùng những nét rắn phun nọc độc ¹.
• Tranh bình gốm Chalcidian (khoảng 540–530 TCN, đang ở bảo tàng Staatliche Antikensammlungen, Đức): Zeus nhắm sét vào Typhon có cánh và hai chân hoá rắn ¹.

Nguồn gốc: ai sinh ra Typhon?

Các nguồn không thống nhất về chuyện Typhon ra đời. Có ba cách kể chính ¹.

• Hesiod: Typhoeus là con út của Gaia và Tartarus, sinh ra sau khi Zeus đuổi các Titan khỏi trời, với sự giúp đỡ của nữ thần Aphrodite vàng ¹².
• Apollodorus: Gaia sinh ra ông ở Cilicia vì giận các thần đã huỷ diệt các Người Khổng Lồ (Giants) ¹³.
• Homeric Hymn to Apollo (thế kỷ 6 TCN): Hera tức Zeus đã tự sinh ra Athena từ đầu mình. Bà cầu xin Đất, Trời và các Titan dưới Tartarus cho bà một đứa con mạnh bằng hoặc hơn Zeus. Sau một năm xa giường Zeus, bà sinh ra Typhaon, kẻ “không giống thần cũng không giống người”, rồi giao cho con rồng cái nuôi ¹⁵.
• Scholia b chú giải Iliad 2.783, có thể theo truyền thống Orphic: Typhon là con của Cronus. Hera chôn hai quả trứng ở Cilicia và Typhon nở ra từ đó ¹.

Trận chiến với Zeus

Câu chuyện ngắn nhất là của Hesiod, dài nhất là của Apollodorus và Nonnus ¹²³.

• Hesiod: nếu Zeus không nhanh tay thì “một việc không còn cứu được đã xảy ra hôm ấy”, nghĩa là Typhon đã làm chủ thần và người. Zeus gầm sấm, đất, trời, biển và Olympus rung chuyển, Hades dưới âm phủ cũng run ².
• Zeus nhảy từ Olympus xuống, dùng sét đốt các đầu của Typhon. Typhon ngã xuống tàn phế, đất rên rỉ và chảy ra như kim loại trong lò. Trong cơn giận, Zeus ném ông xuống Tartarus rộng thăm thẳm ².
• Apollodorus: các thần sợ Typhon xông lên trời nên chạy sang Ai Cập và hoá thành thú ¹³.
• Zeus ném sấm sét từ xa, rồi xáp gần chém bằng lưỡi liềm adamant (kim loại cứng không phá nổi). Ông đuổi Typhon tới núi Casius ³.
• Ở đó Typhon quấn lấy Zeus, giật lưỡi liềm và cắt gân tay chân của Zeus. Ông vác Zeus qua biển, nhốt trong hang Corycian ở Cilicia ³.
• Typhon giấu các sợi gân trong một tấm da gấu và giao cho Delphyne, một cô gái nửa thú, canh giữ. Hermes và Aegipan ăn trộm gân, lắp lại cho Zeus mà không ai thấy ³.
• Hồi sức xong, Zeus lái xe ngựa có cánh quay lại đuổi Typhon tới núi Nysa. Tại đây các Moirai (Số Phận) lừa Typhon ăn “quả phù du” với lời hứa quả sẽ làm ông mạnh hơn ³.
• Typhon chạy sang Thrace, ném cả ngọn núi vào Zeus ở núi Haemus. Núi bị sét đánh bật ngược, máu chảy ra và tên núi Haemus được giải thích từ đó. Cuối cùng, khi Typhon chạy qua biển Sicily, Zeus ném núi Etna đè lên ông ³.

Nonnus: sét bị trộm và tiếng sáo

Trong Dionysiaca, Typhon trộm được sét của Zeus. Cadmus, được thần Pan giúp, thổi sáo mê hoặc Typhon để lấy lại ¹.

Zeus thắng bằng cách chặt tay, đầu của Typhon bằng gió lạnh và lửa. Sau đó Zeus chế nhạo và dựng một mộ giả (cenotaph) cho ông ở Sicily ¹.

Oppian và Epimenides

Oppian (thế kỷ 2): Pan dụ Typhon ra khỏi hang bằng lời hứa một bữa tiệc cá ¹.

Wikipedia ghi Epimenides kể Typhon lẻn vào cung điện khi Zeus ngủ, Zeus tỉnh dậy và giết ông bằng sét ¹.

Typhon nằm ở đâu?

Câu hỏi này có nhiều đáp án khác nhau. Mỗi nơi có núi lửa hoặc nước nóng đều có thể nhận mình là chỗ Typhon nằm ¹.

• Tartarus: Hesiod nói Zeus ném ông xuống đó ².
• Etna (Sicily): Pindar là nguồn chắc chắn đầu tiên nhắc chuyện này. Apollodorus và Aeschylus cũng kể ông nằm dưới Etna ¹³⁴.
• Pindar (Pythian 1, năm 470 TCN): những vách đá quanh biển phía trên Cumae và cả Sicily đè nặng lên “ngực lông lá” của ông. Núi Etna phủ tuyết là “cột chống trời” giữ ông lại. Ban đêm đá nung đỏ lăn xuống biển, ban ngày khói bốc lên ⁴.
• Ovid: đầu ông dưới Etna, tay dưới các mũi Pelorus và Pachynus, chân dưới Lilybaeum ¹.
• Đảo Ischia (Pithecussae): Pherecydes, Lycophron, Virgil và một số nhà thơ khác; Strabo thuật lại truyền thuyết địa phương ¹.
• Hồ Serbonis ở Ai Cập: Apollonius xứ Rhodes và Herodotus ¹.
• Núi Typhaonium gần Thebes (Boeotia): Shield of Heracles nhắc tên núi này ¹.
• Ngày nay Etna cao khoảng 3.403 m, nằm ở bờ đông Sicily và gần như luôn hoạt động. Từ năm 1600 đã có ít nhất 60 lần phun ở sườn núi ⁸.

Gia đình: Echidna và đàn quái vật

Typhon kết đôi với Echidna, nữ quái nửa nàng nửa rắn sống một mình trong hang ở xứ Arima ²¹⁰.

Hesiod gọi bà là bất tử và không già. Apollodorus lại kể Argus Panoptes giết bà khi bà ngủ ¹⁰.

• Hesiod (Theogony từ dòng 306): Orthrus, chó của Geryon; Cerberus, chó giữ cửa âm phủ năm mươi đầu; Hydra xứ Lerna, do Hera nuôi vì ghét Heracles ².
• Chimera, Sphinx và sư tử Nemea: Hesiod dùng đại từ “bà ấy” khá mơ hồ nên không chắc đây là con của Typhon hay con của Echidna với con của ông ¹⁰.
• Acusilaus (thế kỷ 6 TCN): thêm Đại bàng Caucasus. Lasus xứ Hermione: thêm Sphinx ¹.
• Apollodorus: thêm sư tử Nemea và Lợn nái Crommyon ¹.
• Hyginus (thế kỷ 1 TCN): Gorgon, rồng Colchis giữ bộ lông cừu vàng, Scylla, Chimera, Sphinx, Hydra, rồng vườn Hesperides ⁹.
• Hesiod còn cho Typhon làm cha của các luồng gió dữ làm đắm thuyền, huỷ ruộng; chỉ trừ Notus, Boreas và Zephyr được coi là quà tặng của thần ².

Các dị bản và vấn đề của nguồn

• Cha mẹ: Gaia và Tartarus (Hesiod, Apollodorus), một mình Hera (Homeric Hymn to Apollo), hoặc con của Cronus nở từ trứng (scholia Iliad) ¹²³⁵.
• Kết cục: Hesiod nói Tartarus, các tác giả khác nói Etna, Ischia, hồ Serbonis hoặc Boeotia ¹²³.
• Thắng thua: Hesiod kể Zeus thắng gọn; Apollodorus kể Zeus bị cắt gân và thua một trận trước khi thắng ²³.
• Hình dạng: Hesiod chỉ nhắc đầu rắn; Apollodorus tả nửa người nửa rắn có cánh; bình gốm Chalcidian vẽ hai đuôi rắn thay chân ¹²³.
• Typhon và các Người Khổng Lồ: Hesiod xếp ông riêng. Hyginus, Horace, Manilius và Nonnus xếp ông vào hàng Khổng Lồ. Cả hai đều có chân rắn và bị chôn dưới núi lửa ¹⁹.
• Typhon ở Ai Cập: Hecataeus (khoảng 550–476 TCN) là người đầu tiên đồng nhất Typhon với thần Set. Herodotus gọi ông là vị vua thần áp chót của Ai Cập, bị Horus lật đổ ¹.

So với thần thoại Cận Đông

Wikipedia cho rằng chuyện Typhon có thể bắt nguồn từ các truyện thần bão đánh quái vật ở vùng Cận Đông ¹.

Năm 1930, W. Porzig là người đầu tiên so sánh trận Zeus–Typhon với trận thần bão Hittite đánh rắn Illuyanka. Lúc đó ít học giả đồng ý với ông ⁷.

• Illuyanka (Hittite): rắn thắng thần bão trước, sau đó thần bão thắng nhờ nữ thần Inaras. Bà đãi rắn ăn uống cho say rồi trói lại ⁷.
• Truyện Illuyanka khác: rắn lấy mắt và tim của thần bão; con trai thần cưới con gái rắn và đòi lại hai thứ ấy làm quà cưới ⁷.
• Điểm chung với Apollodorus: thần chính thua trước (Zeus mất gân, thần bão mất mắt và tim), có người giúp, và quái vật bị dụ bằng thức ăn hoặc quả ¹³⁷.
• Ugarit (thế kỷ 14–13 TCN): thần bão Baal Sapon đánh bại Yamm, và có bảng ghi ông giết con rắn bảy đầu Lotan ¹.
• Mesopotamia: Ninurta đánh Anzû, Marduk đánh Tiamat ¹.
• Teshub (Hurrian) đánh Hedammu, bị dụ ra bằng lời hứa tiệc, và đánh quái vật đá Ullikummi ¹.

Trong văn hoá và đời sống

• Từ “typhoon”: xem mục tên gọi. Wikipedia nói chữ này đến tiếng Anh qua tiếng Ả Rập và tiếng Quảng Đông, và gốc Hy Lạp chỉ là một trong các giả thuyết ¹.
• Tranh minh hoạ: Athanasius Kircher vẽ Typhon trong Oedipus Aegyptiacus (1652); Wenceslaus Hollar cũng có tranh về ông ¹.
• Núi Etna được UNESCO đưa vào Di sản thế giới tháng 6/2013 ⁸.

Hình ảnh

Xuất hiện trong video

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Typhon (Wikipedia)Từ nguyên, các bản kể sinh ra, ngoại hình, trận chiến, nơi chôn, quan hệ Cận Đông và Ai Cập, tranh bình Chalcidian, danh sách con cái.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58
2. Hesiod, Theogony (Evelyn-White dịch) (Theoi.com)Typhoeus sinh ra, trăm đầu rắn, trận chiến với Zeus, bị ném xuống Tartarus, con của Typhaon và Echidna, chiếc đe rơi 9 ngày.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29
3. Apollodorus, Library 1 (Frazer dịch) (Theoi.com)Thư viện 1.6.3: ngoại hình, gân của Zeus, Hermes và Aegipan, quả phù du, núi Haemus, Etna đè Typhon.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29
4. Pindar, Pythian 1 (Perseus Digital Library)Typhon trăm đầu, hang Cilicia, vách đá Cumae và Sicily đè ngực, Etna là cột chống trời.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j
5. Homeric Hymns 1–5, Hymn to Pythian Apollo (Evelyn-White dịch) (Theoi.com)Hera sinh Typhaon một mình rồi giao con rồng cái nuôi (dòng 300–355).Dùng ở ↑ a b c d e
6. Typhon (Wiktionary) (Wiktionary)Tên Typhon đến từ tiếng Hy Lạp cổ Τυφῶν; trang không nêu thêm giả thuyết về nghĩa.Dùng ở ↑ a
7. Illuyanka (Wikipedia)Hai bản truyện Hittite về thần bão và rắn, nguồn tablet ở Hattusa, giả thuyết của Porzig năm 1930 so với Typhon.Dùng ở ↑ a b c d
8. Mount Etna (Wikipedia)Chiều cao, vị trí, tần suất phun, thần thoại Typhon và Hephaestus, Di sản thế giới UNESCO 2013.Dùng ở ↑ a b c
9. Hyginus, Fabulae (lời tựa, trích Genealogiae) (Theoi.com)Danh sách Typhon và Echidna sinh ra Gorgon, rồng Colchis, Scylla, Chimera, Sphinx, Hydra, rồng Hesperides; Typhon xếp trong các Khổng Lồ.Dùng ở ↑ a b c d
10. Echidna (mythology) (Wikipedia)Mô tả Echidna, hang ở Arima, danh sách con theo từng nguồn, cái chết do Argus.Dùng ở ↑ a b c d e

Về trang này