Quái thú Behemoth

Tên gọi và từ nguyên

Chữ Do Thái bəhēmōṯ có dạng số nhiều của bəhēmā ("con thú"). Cách hiểu là "đại thú", nghĩa nhấn mạnh ¹.

Dù là số nhiều, nó đi với tính từ số ít, giống như chữ Elohim ("Thiên Chúa") ¹.

• Có giả thuyết nối tên với cụm tiếng Ai Cập nghĩa "bò nước" (hà mã), bị biến dạng theo từ nguyên dân gian; Wikipedia lưu ý cụm này chưa được chứng thực trong tiếng Ai Cập ¹.
• Tiếng Nga begemot ("hà mã") xuất phát từ tên này, vào tiếng Nga giữa thế kỷ 18 ¹.
• Behemoth cũng thành từ chung chỉ bất cứ thứ gì rất lớn hoặc rất mạnh ¹.

Trong Sách Gióp

Sách Gióp có lẽ viết vào thời Ba Tư, khoảng 540–330 trước Công nguyên. Sau cuộc tranh luận giữa Gióp và các bạn, Chúa đáp lại từ trong cơn gió lốc ⁸.

Bài đáp thứ hai (Gióp 40:6–41:34) nhắc Behemoth rồi Leviathan. Học giả thường hiểu chúng là quái vật vũ trụ nguyên thuỷ hoặc thế lực hỗn mang, dù đôi khi người ta đọc thành hà mã và cá sấu ¹⁸.

• "Hãy xem Behemoth, Ta tạo ra cùng ngươi": nó ăn cỏ như bò ².
• Sức mạnh nằm ở hông, sức lực ở bắp thịt bụng; đuôi dựng lên như cây tuyết tùng (cây bá hương), nghĩa chữ gốc ở chỗ này chưa chắc chắn ².
• Gân đùi đan chặt; xương như ống đồng, tay chân như thanh sắt ².
• "Nó là đầu tiên trong các việc của Đức Chúa Trời; chỉ Đấng tạo ra nó mới đem gươm tới nó" (bản JPS) ².
• Núi mang cỏ đến cho nó, nơi mọi thú đồng vui đùa ².
• Nó nằm dưới cây sen, trong lau sậy và đầm lầy; liễu bên suối vây quanh ².
• Câu 23 trong bản JPS: nó "dám giữ dòng sông lại" và tin rằng dòng nước (nguyên văn: "Jordan") sẽ trào ra theo lệnh nó ².
• Câu cuối hỏi: có ai bắt nó bằng mắt, hay xỏ mũi nó bằng móc được không? ²

Bộ ba và các sách ngoài Kinh Thánh

Các sách Do Thái ngoài kinh điển (ngụy thư) kể Behemoth được tạo cùng với Leviathan và Ziz ¹³.

Ziz là con chim khổng lồ, vua của loài chim, như Leviathan là vua của loài cá ¹⁰.

• 1 Enoch 60 (thế kỷ 2 trước Công nguyên): Behemoth là quái vật đực ở sa mạc Duidain phía đông vườn Eden; Leviathan cái ở vực sâu; Ziz là quái vật của bầu trời ¹.
• Jewish Encyclopedia viết tên sa mạc là "Dendain" và nói hai quái vật "được sinh ra vào ngày phán xét" ³.
• 2 Esdras 6:47–52 (khoảng thế kỷ 1): hai con được tách ra vì biển không chứa nổi cả hai; Behemoth ở phần đất khô, Leviathan ở biển ¹³.
• Jewish Encyclopedia ghi thêm theo 4 Ezra: phần đất khô được dành cho Behemoth có "một nghìn ngọn núi" để nuôi nó (dẫn Thi thiên 50:10) ³⁷.
• 2 Baruch 29:4: Behemoth và Leviathan, tạo ngày thứ năm, sẽ thành thức ăn cho những người được chọn trong thời Đấng Mê-si ¹³.

Truyền thống rabbi và Haggadah

Haggadah là phần truyền thuyết kể chuyện trong văn học rabbi. Ginzberg biên soạn nhiều truyền thống ấy trong Legends of the Jews ⁴.

Ginzberg viết rằng Behemoth sánh ngang Leviathan về sức mạnh, nên cũng phải bị ngăn sinh sản: Chúa tạo cả đực lẫn cái rồi lập tức lấy khả năng sinh sản của nó ⁴.

• Một nghìn ngọn núi: Vayikra Rabbah kể Rabbi Yoḥanan nói đó là một con thú nằm trên một nghìn ngọn núi, núi mọc nhiều loại cỏ cho nó ăn ⁶.
• Reish Lakish: núi mọc thức ăn để nó làm món ăn cho người công chính ⁶. Các thầy khác: núi mọc cả các loài thú cho nó ăn, dẫn "mọi thú đồng vui đùa ở đó" ⁶.
• Thắc mắc "một con thú (behema) mà ăn thú sao?" được đặt ra ngay trong văn bản ⁶.
• Uống nước: Rabbi Yoḥanan nói nước Jordan chảy trong sáu tháng nó nuốt một ngụm; Reish Lakish nói mười hai tháng; Rav Huna nhân danh Rabbi Yosei nói thế còn chưa đủ thấm miệng ⁶.
• Theo Rabbi Shimon ben Yoḥai, nó uống ở sông Yuval chảy ra từ Eden ⁶. Ginzberg gộp lại: nước Jordan cả năm chỉ đủ một ngụm, nên nó có riêng một con sông tên Yubal chảy từ Địa đàng ⁴.
• Ginzberg: nó cần sản vật của một nghìn ngọn núi cho bữa ăn hằng ngày ⁴.
• Sức mạnh theo mùa: sức Behemoth lên cực điểm vào hạ chí (khoảng 21/6). Ginzberg ghi lúc đó nó gầm lên, khiến mọi thú run sợ cả năm và bớt hung dữ ¹⁴. Wikipedia xem đây là ví dụ cho lòng thương xót của Chúa ¹.

Trận chiến và bữa tiệc cuối thời

Truyền thống rabbi nói cuối thời Behemoth và Leviathan sẽ đánh nhau, rồi bị giết; thịt của chúng làm tiệc cho người công chính ¹⁴. Các nguồn kể chi tiết khác nhau, xem mục dị bản bên dưới.

• Ginzberg: các thiên thần đánh Leviathan không nổi. Chúa bèn ra lệnh cho Leviathan và Behemoth đấu với nhau; cả hai chết: Behemoth bị vây của Leviathan đập, Leviathan bị đuôi của Behemoth quất ⁴.
• Người công chính được xem trận đấu này trước, như phần thưởng vì đã không đi xem đấu trường và đấu sĩ ⁴.
• Từ da Leviathan, Chúa dựng lều cho người công chính; phần còn lại căng trên Jerusalem, ánh sáng toả khắp thế giới ⁴.
• Talmud Bava Batra 74b: Chúa tạo mọi thứ đực và cái; Leviathan đực bị thiến, cái bị giết và ướp muối để dành cho tiệc người công chính ⁵.
• Jewish Encyclopedia cũng nói thịt Behemoth không được Talmud nêu rõ là món tiệc; ý đó xuất phát từ Khải huyền của Simeon b. Yoḥai, nơi liệt kê Behemoth, Leviathan, Ziz ³.
• Jewish Encyclopedia: phần lớn người bình luận hiểu các chuyện này theo nghĩa bóng. Maimonides coi bữa tiệc là sự tận hưởng tinh thần; Kimḥi và Abravanel hiểu là sự huỷ diệt các thế lực thù địch ³.

Hà mã, voi hay khủng long?

Người ta đã đề nghị nhiều cách hiểu hiện đại cho Behemoth. Dưới đây là bốn cách chính theo Wikipedia ¹.

• Một con vật thật, thường là hà mã; cũng có người đề nghị voi hoặc trâu nước ¹. Bochart cũng gắn nó với hà mã, nhưng Jewish Encyclopedia lưu ý phần mô tả có yếu tố thần thoại ³.
• Một sáng tạo của nhà thơ viết Sách Gióp ¹.
• Một quái vật hỗn mang riêng, khác Leviathan. Gunkel (1895) liên hệ Behemoth và Leviathan với Tiamat và Kingu trong thần thoại Babylon ¹³.
• Khủng long, ví dụ sauropod: ý kiến của nhóm Answers in Genesis (theo thuyết Trái Đất trẻ), dựa vào chi tiết đuôi như cây tuyết tùng. Đây không phải quan điểm khoa học chính thống ¹.

Các dị bản và chỗ nguồn không khớp

• Ai đấu với ai: Wikipedia và Ginzberg nói Behemoth đánh Leviathan cuối thời ¹⁴. Jewish Encyclopedia lại ghi trận đấu (Bava Batra 75a) là giữa Leviathan và "bò của núi" (shor habar) ³.
• Ai giết: Wikipedia ghi Chúa giết cả hai bằng gươm; Ginzberg ghi hai con giết nhau ¹⁴. Bava Batra 75a trong bản Jewish Encyclopedia cho thiên thần Gabriel nhận việc giết Leviathan nhưng không làm nổi nếu thiếu Chúa ³.
• Sông Jordan: bản JPS chỉ chú thích "Jordan" là nghĩa đen của chữ "dòng suối"; Talmud Bava Batra 74b dẫn "dù Jordan trào tới miệng nó" cho Leviathan, nhưng Rava bar Ulla phản đối: câu ấy nói về thú trên một nghìn ngọn núi ²⁵.
• Bản Vayikra Rabbah thì dẫn cùng câu Gióp 40:23 với hai cách đọc khác nhau cho Rabbi Yoḥanan và Reish Lakish ⁶.
• Behemoth hay Leviathan uống sông Jordan: Jewish Encyclopedia ghi Jordan chảy vào miệng Leviathan, còn Vayikra Rabbah và Ginzberg gắn việc uống Jordan với Behemoth ³⁴⁵⁶.
• Tên sa mạc: Duidain (Wikipedia) và Dendain (Jewish Encyclopedia) ¹³.
• Tên sách: 2 Esdras và 4 Ezra là hai cách gọi cùng một văn bản ¹³.

Trong văn hoá hiện đại

• Dictionnaire infernal (Collin de Plancy): Béhémoth là quỷ giống voi người, bụng tròn, canh cổng cho Satan, trông coi tiệc dưới địa ngục và hát hay ¹.
• Thomas Hobbes (thế kỷ 17) đặt tên sách Behemoth cho Nghị viện Dài, đi cặp với sách nổi tiếng Leviathan ¹.
• Bahamut: tên con cá vũ trụ trong sách vũ trụ học Ả Rập của al-Qazwini (mất 1283) được cho là bắt nguồn từ Behemoth, dù Behemoth trong Kinh Thánh không phải cá. Một giải thích cho là hai con thú bị lẫn: Behemoth bị gán cho cá, Leviathan bị gán cho bò ⁹.
• Văn học và phim: con mèo quỷ Behemoth trong Bậc thầy và Margarita của Mikhail Bulgakov; phim The Giant Behemoth (1959); tiểu thuyết Behemoth (2010) của Scott Westerfeld; ca từ mở đầu opera Nixon in China ¹.

Hình ảnh

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Behemoth (Wikipedia)Từ nguyên, Sách Gióp, Enoch, 2 Esdras, 2 Baruch, Haggadah, cách hiểu hiện đại, Dictionnaire infernal, Hobbes, văn hoá hiện đại.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38
2. Job 40:15-24 (JPS Tanakh, Gender-Sensitive Edition) (Sefaria)Toàn văn đoạn tả Behemoth: ăn cỏ, đuôi như tuyết tùng, xương như đồng, chỉ Đấng tạo ra mới đem gươm tới.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s
3. Leviathan and Behemoth (Jewish Encyclopedia)4 Ezra, Enoch, Baruch, trận Leviathan với "bò của núi", bữa tiệc, cách hiểu bóng bẩy, Gunkel.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s
4. The Legends of the Jews, Volume 1 (Louis Ginzberg; Henrietta Szold dịch) (Project Gutenberg)Ngày thứ sáu: Behemot, một nghìn ngọn núi, sông Yubal, trận đấu với Leviathan, hạ chí.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u
5. Bava Batra 74b (William Davidson Edition) (Sefaria)Leviathan đực cái bị xử lý để dành tiệc; tranh luận về sông Jordan và Job 40:23.Dùng ở ↑ a b c d
6. Vayikra Rabbah 22:10 (Sefaria)Ý kiến Rabbi Yoḥanan, Reish Lakish, Rabbi Shimon ben Yoḥai về nghìn ngọn núi và nơi Behemoth uống nước.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k
7. Psalms 50:10-11 (JPS Tanakh) (Sefaria)Thú trên một nghìn ngọn núi, câu mà các rabbi gắn với Behemoth.Dùng ở ↑ a
8. Book of Job (Wikipedia)Niên đại khoảng 540–330 trước Công nguyên, cấu trúc, bài đáp của Chúa từ cơn gió lốc.Dùng ở ↑ a b c
9. Bahamut (Wikipedia)Bahamut bắt nguồn từ Behemoth, cá vũ trụ trong vũ trụ học Ả Rập, al-Qazwini.Dùng ở ↑ a b
10. Ziz (Wikipedia)Bộ ba quái vật, Ziz là vua loài chim, bữa tiệc cuối thời.Dùng ở ↑ a

Về trang này