Rắn trần gian Jörmungandr

Tên gọi và từ nguyên

Tên Jǫrmungandr gồm hai phần. Phần đầu jǫrmun- gợi ý một thứ to lớn, siêu nhiên ¹.

Phần sau -gandr có thể nghĩa là rắn, gậy, cành cây, hoặc một sinh vật siêu nhiên ¹.

• Các cách hiểu được đề xuất cho cả tên: “rắn thế giới”, “sông thế giới”, “gậy thế giới” (có người liên hệ với cây thế giới Yggdrasil), “dây trói thế giới” ¹.
• Miðgarðsormr nghĩa là “con rắn của Midgard”. Midgard (Miðgarðr) là “vòng rào ở giữa”, tức thế giới có người ở, theo Wikipedia ¹⁸.
• Theo Edda văn xuôi, các thần dựng Midgard thành luỹ chống người khổng lồ, làm từ lông mày của Ymir. Rắn Midgard là cái tên gắn vào chính trần gian đó ⁸.
• Bài thơ Þórsdrápa gọi Loki bằng lối nói vòng là “cha của sợi dây dưới biển”, ám chỉ con rắn ¹¹¹.
• Trong tiếng Việt thường viết là Jörmungandr, hoặc “Mãng xà trần gian” theo Wikipedia tiếng Việt ¹¹.

Cha mẹ và anh chị em

Jörmungandr là con giữa của Loki và nữ khổng lồ (jötunn) Angrboða. Hai anh chị em của nó là sói Fenrir và Hel ¹¹⁰.

Angrboða nghĩa là “người mang nỗi buồn”. Chuyện bà là mẹ của ba đứa trẻ này đến chủ yếu từ Gylfaginning ²¹⁰.

Wikipedia cho biết Angrboða chỉ xuất hiện một lần trong Poetic Edda, và có học giả nghĩ tên bà có thể là phát minh muộn, không sớm hơn thế kỷ 12; còn truyền thống về ba đứa con có thể cổ hơn ¹⁰.

• Gylfaginning chương 34: các thần sợ lời tiên tri nên đem ba đứa trẻ tới trước Allfather (Odin) ².
• Odin ném con rắn xuống biển sâu. Nó lớn lên tới mức nằm vòng quanh mọi đất liền và cắn đuôi mình ².
• Hel được Odin đưa xuống Niflheim để cai quản những người chết vì bệnh hoặc già ².
• Truyền thuyết dân gian Iceland (theo Wikipedia tiếng Việt) lại cho rằng nó không phải con Loki, mà là một con rết biển sống lâu năm thành tinh. Wikipedia tiếng Việt không dẫn nguồn cổ cho điều này ¹¹.

Ngoại hình và kích thước

Nguồn cổ không cho số đo. Chỉ có hình ảnh: nó nằm giữa đại dương, bao quanh toàn bộ đất liền, đầu ngậm đuôi ².

Hình ảnh một con rắn cắn đuôi vòng quanh thế giới giống biểu tượng ouroboros ¹⁹.

• Gylfaginning dùng chữ “nằm giữa đại dương, bao quanh mọi đất liền” ².
• Útgarða-Loki giải thích khi tiết lộ trò ảo thuật: con rắn kéo dài đến mức đầu và đuôi vừa chạm nhau quanh đất. Thor nhấc nó gần tới trời, nên ai cũng sợ ²¹¹.
• Wikipedia tiếng Việt chép một “huyền ca” ghi con rắn có sống lưng thẳng đầy gai nhọn, đầu hơi giống gấu rừng, thân như cá chình, da và vảy trơn láng nhưng sắc. Bài đó không rõ xuất xứ cổ ¹¹.
• Wikipedia gọi Ouroboros ở Ai Cập là hình rắn ngậm đuôi sớm nhất trong Enigmatic Book of the Netherworld, khắc trong mộ Tutankhamun (thế kỷ 14 TCN). Không có nguồn nào nối trực tiếp Jörmungandr với hình Ai Cập đó; đó là hai nơi cùng có một mô-típ ⁹.

Con mèo và cái sừng uống rượu: chuyện ở lâu đài Útgarða-Loki

Gylfaginning chương 46–47 kể Thor đến lâu đài người khổng lồ Útgarða-Loki và bị thử thách ².

Thử thách nhấc “con mèo xám” là lần đầu tiên Thor đụng vào Jörmungandr mà không biết ¹².

• Thor ôm bụng con mèo nhưng nó cong lưng. Thor chỉ nhấc được một chân của nó khỏi đất ².
• Útgarða-Loki chế giễu Thor là bé nhỏ so với người khổng lồ ².
• Sau đó ông thú nhận mình dùng ảo thuật. Con mèo chính là Rắn Midgard đang bao quanh đất ².
• Wikipedia tóm tắt: nếu Thor nhấc nổi cả con mèo thì ranh giới vũ trụ đã thay đổi ¹.
• Cùng chương đó, cái sừng Thor cố uống cạn có đầu kia nối ra biển, nên thuỷ triều rút; bà lão Elli là Tuổi Già ².
• Wikipedia tiếng Việt nhầm Útgarða-Loki là “vua người lùn”. Trong Gylfaginning ông là người khổng lồ ²¹¹.

Chuyến câu cá của Thor

Đây là cuộc gặp trực tiếp nổi tiếng nhất của hai bên. Có nhiều bản kể, và kết cục mỗi bản mỗi khác ¹²⁴.

• Gylfaginning chương 48: Thor cải trang thành chàng trai trẻ, đi câu cùng người khổng lồ Hymir ².
• Thor lấy đầu con bò lớn nhất của Hymir, tên là Himinbrjótr, làm mồi ².
• Thor chèo ra xa hơn chỗ Hymir muốn dừng. Con rắn cắn mồi, Thor kéo nó lên tận mạn thuyền. Chân anh đạp mạnh tới mức thủng đáy thuyền ².
• Hymir tái mặt. Thor giơ búa, Hymir cắt dây câu bằng dao cá. Con rắn chìm xuống, Thor ném búa theo, và người kể nói rằng con rắn vẫn còn sống trong biển ².
• Hymiskviða (Poetic Edda, ghi lại cuối thế kỷ 13): Thor suýt kéo được Jörmungandr, và con rắn thoát. Wikipedia nói bài thơ này có ít cấu trúc, và có học giả so với truyện Samudra manthan của Ấn Độ ⁴.
• Thơ skald cổ hơn và đá Altuna: Thor bắt được con rắn và giết nó bằng một cú đập vào đầu ngay trong chuyến câu ¹.
• Preben Meulengracht Sørensen đọc chuyện này là một sai lầm tuổi trẻ của Thor, được kể lại để nhấn mạnh trật tự vũ trụ mà con rắn giữ ¹.
• Wikipedia tiếng Việt chép một “huyền ca” khác: Thor chạm trán con rắn ít nhất 8 lần, rèn lưới sắt suốt 999 ngày và dùng mỏ neo làm móc, nhưng thường để nó thoát. Bản này không dẫn nguồn cổ ¹¹.

Ragnarök: trận cuối cùng

• Khi Ragnarök đến, Rắn Midgard nổi giận, trườn từ biển lên đất, nước biển tràn theo ²⁵.
• Nó phun nọc độc làm ô nhiễm không khí và nước. Sói Fenrir thoát dây trói cùng lúc ².
• Gylfaginning kể cả hai cùng với các con trai của Muspell kéo đến đồng Vígríðr (Vigrid) ⁵.
• Wikipedia cho biết Völuspá tả con rắn quằn quại, quấy sóng và há miệng giữa không trung để đón Thor ⁵.
• Thor giết được con rắn nhưng đi thêm đúng chín bước rồi ngã chết vì nọc độc nó phun lên người ²⁵.
• Ragnarök được tả trong Völuspá (khổ 40–58) và Gylfaginning (chương 51–53) ⁵.
• Wikipedia tiếng Việt viết Thor giết nó bằng một cú búa và chết vì máu độc. Chi tiết nó cuốn chặt Thor hay Thor nhờ đai lưng phép không có trong đoạn Gylfaginning chương 51 ²¹¹.

Hình đá cổ

Nhiều phiến đá thời Viking vẽ cảnh Thor câu rắn, nên truyền thuyết này có từ trước khi Snorri viết ¹.

• Đá Altuna (Uppland, Thuỵ Điển, thế kỷ 11, ký hiệu U 1161): Thor, dây câu, con rắn và chân Thor thủng đáy thuyền. Không có Hymir trên đá, có thể vì đá quá hẹp ⁶.
• Đá Ardre VIII (Thuỵ Điển): niên đại 8–10, sớm hơn Prose Edda khoảng 300–500 năm ¹.
• Đá Hørdum (Đan Mạch) cũng được cho là vẽ chuyện này ¹.
• Phiến đá Gosforth (Cumbria, Anh): một tấm riêng được tìm năm 1882, có thể từ cây thánh giá thứ hai; Giáo sư Stephens nhận ra đó là cảnh Thor thất bại khi bắt Rắn Midgard ⁷.
• Hai trang Wikipedia nói không giống nhau về Gosforth. Trang Jörmungandr nói thánh giá Gosforth khắc trận cuối giữa Thor và con rắn; trang Gosforth Cross chỉ liệt kê Víðarr đánh Fenrir, Loki bị trói, Heimdall và nói cảnh Thor câu cá nằm trên phiến riêng ¹⁷.

Cách học giả hiểu con rắn

• So với Ấn Độ: Wikipedia nói học giả so Thor câu rắn với thần Indra giết rồng Vritra, và với mô-típ thần bão đánh rắn của người Balto-Slavic ¹.
• John Lindow gắn việc rắn tự cắn đuôi với việc Fenrir bị trói, trong mô-típ “quái vật bị trói” ¹.
• Wikipedia tiếng Việt nói nó giống con “xi vẫn” trong văn hoá Á Đông và có thể là hình tượng hoá xoáy nước trên biển. Đây là nhận định của trang đó, không có nguồn dẫn ¹¹.
• Ouroboros của Ai Cập và Hy Lạp là hai truyền thống riêng; Wikipedia không nối chúng với Jörmungandr ⁹.

Trong văn hoá hiện đại

• Phim Vikings (kênh History), mùa 6 có nhắc đến nó ¹.
• Game God of War (2018) và God of War Ragnarök (2022) ¹.
• Game For Honor (2017): phe tín đồ thờ Jörmungandr là nhân vật chơi được ¹.
• Tiểu hành tinh 471926 Jörmungandr, tên công bố 25/9/2018 ¹.

Hình ảnh

Xuất hiện trong video

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Jörmungandr (Wikipedia)Từ nguyên, gia đình, chuyện con mèo, chuyến câu, Ragnarök, bốn phiến đá, học giả, tiểu hành tinh 471926, phim và game.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38
2. The Prose Edda, Gylfaginning (Brodeur dịch, 1916) (Wikisource)Chương 34 (ba con của Loki), 46–47 (con mèo), 48 (chuyến câu cá), 51 (Ragnarök, chín bước).Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38
3. Prose Edda (Wikipedia)Tác giả được cho là Snorri Sturluson, khoảng 1220; các phần Gylfaginning, Skáldskaparmál; bảy bản chép tay.Dùng ở ↑ a
4. Hymiskviða (Wikipedia)Bài thơ Edda ghi lại cuối thế kỷ 13; Thor và Hymir, chuyến câu rắn, so sánh với Samudra manthan.Dùng ở ↑ a b c
5. Ragnarök (Wikipedia)Rắn Midgard trong Völuspá và Gylfaginning, Thor chết sau chín bước, đồng Vígríðr.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i
6. Altuna Runestone (Wikipedia)Đá U 1161, thế kỷ 11, Uppland; cảnh Thor câu rắn, chân thủng đáy thuyền.Dùng ở ↑ a b
7. Gosforth Cross (Wikipedia)Thánh giá Gosforth 920–950, các cảnh khắc; phiến đá Thor câu rắn tìm năm 1882.Dùng ở ↑ a b c
8. Midgard (Wikipedia)Nghĩa “vòng rào ở giữa”, luỹ từ lông mày Ymir, Jörmungandr phun độc ở Ragnarök.Dùng ở ↑ a b
9. Ouroboros (Wikipedia)Hình rắn ngậm đuôi trong mộ Tutankhamun, nguồn gốc Hy Lạp; Wikipedia nói Jörmungandr là mô-típ song song.Dùng ở ↑ a b c d
10. Angrboða (Wikipedia)Nghĩa tên, nguồn nhắc bà, ba đứa con với Loki.Dùng ở ↑ a b c d e f
11. Jörmungandr (Wikipedia tiếng Việt) (Wikipedia tiếng Việt)Truyền thuyết rết biển Iceland, huyền ca 999 ngày, ngoại hình gai nhọn, lưu ý về xuất xứ không rõ.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j

Về trang này