Thủy quái Kraken

Tên gọi và từ nguyên

Từ Kraken trong tiếng Anh đến từ tiếng Na Uy kraken, dạng xác định của krake, nghĩa gốc là “cây cong queo, mọc lệch”. Từ này có gốc Bắc Âu cổ kraki, liên quan krókr (“cái móc”) ¹.

Krake còn là tên một loại neo móc làm từ ngọn cây thông với hòn đá nặng, cũng gọi là krabbe, krabba (“cua”). Nhà ngữ văn Finnur Jónsson là người đầu tiên (năm 1920) gợi ý rằng tên quái vật mượn hình ảnh này ¹.

• Horven (“cái bừa”) là tên phổ biến thứ hai sau kraken; Jónsson nối nó với hình ảnh con mực như đang cày mặt biển ¹.
• Sciu-crak: cách viết của Francesco Negri trong du ký Viaggio settentrionale (1700) ¹.
• Hafgufa (haf “biển” + gufa “hơi nước”, thường dịch là “hơi biển”): tên Iceland, Egede coi là cùng một con với Kraken ¹².

Những lần nhắc đến sớm nhất

Olaus Magnus vẽ quái vật biển trên bản đồ Carta marina (1539) nhưng chưa dùng chữ “kraken”. Cuốn Historia de Gentibus Septentrionalibus (1555) của ông tả một con vật màu đen, đầu vuông dài 10–12 cubit, thân 14–15 cubit, đồng tử đỏ rực rộng một cubit ¹.

Christen Jensøn (1646), trong từ điển tiếng Na Uy, là người đầu tiên tả Kraken bằng tên này: quái vật nhiều tay kéo thuyền xuống vực ¹.

• Francesco Negri (1700): tả “sciu-crak”, một con “cá” khổng lồ nhiều tay, phân biệt với rắn biển ¹.
• Hans Egede (1729), sách về Greenland: quái vật phủ kín mặt biển với “nhiều đầu và nhiều vuốt” ¹. Wikipedia ghi năm sách này không nhất quán (1729, 1734, 1741) ¹.
• Erik Pontoppidan (1752–1753): giám mục Bergen (1747–1757), tác giả bộ Forsøk til Norges naturlige historie, hai tập, năm 1752 và 1753 ⁴.

Kraken theo giám mục Pontoppidan

Pontoppidan gọi Kraken là con quái vật biển lớn nhất thế giới ⁸. Các trang thứ cấp trích bản dịch hơi khác nhau, nhưng ý “lớn nhất” thì khớp ⁸.

Ông kể: ngày hè lặng gió, ngư dân chèo ra khơi vài dặm. Nơi lẽ ra sâu 80–100 sải, dây dò chỉ chạm đáy ở 20–30 sải, và cá tuyết, cá ling dày đặc. Đó là dấu hiệu Kraken đang trồi lên ¹⁶.

• Thấy đáy cạn dần thì phải chèo đi ngay. Vài phút sau, lưng Kraken nhô lên như nhiều đảo nhỏ, cá nhảy trong các vũng nước trên lưng ¹⁶.
• Rồi những cái “sừng” sáng bóng giơ lên, dày dần về gốc. Pontoppidan nói đó thật ra là tay, cao bằng cột buồm một con tàu cỡ vừa ¹⁶.
• Lưng nó đo vòng quanh khoảng 1,5 dặm Anh, tức khoảng 2,4 km. Từ đây có quy đổi: đi bộ 5 km/giờ thì mất gần nửa tiếng. Đây là phép tính của Rùa Khám Phá, không có trong sách gốc ¹.
• Khi Kraken lặn xuống, nó tạo xoáy nước như Maelstrom (Moskstraumen) của Na Uy. Nếu tay nó túm được chiến hạm lớn nhất, nó kéo tàu xuống đáy ¹⁶.
• Dân chài tin chất thải của Kraken hút cá tới, nên có câu nói đùa “chắc anh đã câu cá trên lưng Kraken” ¹.
• Về bản chất con vật, Pontoppidan lúc thì coi là bạch tuộc (polypus), lúc thì sao biển hoặc cua khổng lồ; ông còn mô tả một con dạt vào bờ năm 1680 gần Ulvangen, Na Uy ¹.

Hafgufa: con cá to như đảo thời Gương Vua

Cuốn Konungs skuggsjá (Gương Vua, Na Uy, khoảng 1250) viết dưới dạng người cha dạy con. Người cha kể một loài cá mà ông ngại nói vì kích thước khó tin: nó giống đảo hơn là cá ²⁷.

Ông cho rằng chỉ có hai con trên đời, vì không ai thấy chúng ở nhiều nơi cùng lúc. Nó kiếm ăn bằng cách ợ thức ăn ra để dụ cá tới, rồi ngậm miệng lại ²⁷.

• Bản dịch Larson (1917) dịch tên con vật là “kraken”, bản gốc Bắc Âu cổ là hafgufa ⁷².
• Örvar-Odds saga (bản cuối thế kỷ 14): hafgufa là quái vật lớn nhất dưới biển, ăn cả cá voi, thuyền, người. Đoàn của Odd đi giữa hai “tảng đá” rồi mới biết đó là mũi và hàm dưới của nó ².
• Lyngbakr (“lưng cây thạch nam”) trong cùng saga là một con quái vật khác bị nhầm thành đảo; có học giả cho rằng sự tách đôi này xuất phát từ cách vẽ minh hoạ Physiologus Iceland ².
• Egede đồng nhất Kraken với hafgufa dù thừa nhận nghe rất ít về hafgufa; Finnur Jónsson nghi ngờ mối liên hệ này ¹².
• Có học giả hiểu hafgufa thực ra là cá voi; tên “hơi biển” có thể chỉ tiếng cá voi phun nước ¹².

Từ Montfort đến văn chương

Denys de Montfort (Pháp, 1801–1802) công bố về “poulpe colossal” (bạch tuộc khổng lồ) và “kraken octopod”. Hình khắc của ông, bạch tuộc quấn tàu ba cột buồm, là hình ảnh Kraken nổi tiếng nhất ¹.

Ông đổ cho bạch tuộc vụ mất 10 chiến hạm Anh năm 1782; Wikipedia ghi nguyên nhân thật là bão ¹.

• Tennyson viết bài thơ “The Kraken” năm 1830 ¹.
• Victor Hugo (Những người lao động trên biển, 1866) đồng nhất con pieuvre (bạch tuộc) của truyền thuyết đảo Guernsey với Kraken ¹.
• Jules Verne (Hai vạn dặm dưới biển, 1870) dùng lẫn kraken, calmar (mực) và poulpe (bạch tuộc); Verne còn dẫn sách của Pontoppidan ¹⁴.
• Herman Melville nhắc “Kraken lớn của giám mục Pontoppodan” trong Moby-Dick ⁴.

Mực khổng lồ có thật

Mực khổng lồ Architeuthis là loài có thật. Con cái dài tối đa khoảng 12–13 m kể cả hai tua dài; mắt đường kính ít nhất 27 cm. Những con trên 20 m chưa được ghi nhận khoa học ³.

Kẻ thù chính của nó là cá nhà táng; cá voi hoa tiêu, cá mập ngủ phương nam cũng săn mực trưởng thành ³.

• Năm 1861, tàu Pháp Alecton vớt được một phần con mực khổng lồ; A. E. Verrill sau này xác định đó là Architeuthis ¹³.
• Năm 1873, tại vịnh Conception, Newfoundland, Theophilus Piccot và người phụ việc gặp một con mực lớn; mỏ to bằng cái thùng 6 gallon, và Piccot chặt đứt hai xúc tu bằng rìu ¹.
• Ngày 2/11/1878 một con dạt vào Thimble Tickle Bay, Newfoundland: thân dài 6,1 m, một xúc tu 10,7 m, nặng ước tính 0,9 tấn ³.
• Ngày 30/9/2004, Tsunemi Kubodera và Kyoichi Mori chụp được ảnh con mực khổng lồ sống đầu tiên: thả dây mồi sâu 900 m, cách Tokyo khoảng 970 km về phía nam, hơn 500 ảnh ³.
• Tháng 7/2012, đoàn NHK và Discovery quay được cảnh mực khổng lồ sống trong môi trường tự nhiên gần quần đảo Ogasawara, khoảng 23 phút ³.

Các dị bản và chỗ nguồn không khớp

• Chiều dài mực khổng lồ: Wikipedia “Kraken” ghi có thể tới 10,5 m, còn trang “Giant squid” ghi 12–13 m với con cái; các nguồn khác ghi lớn hơn mà chưa có chứng cứ khoa học ¹³.
• Năm sách của Egede: 1729 hoặc 1734 hoặc 1741, tuỳ chỗ trong cùng bài Wikipedia ¹.
• Pontoppidan nghĩ Kraken là gì: bạch tuộc, sao biển hay cua khổng lồ; ông còn gọi con sao biển “đầu Medusa” là con non của Kraken ¹.
• Montfort tách hai con: “poulpe colossal” (quấn tàu) và “kraken octopod” (to nhất sinh vật học). Tuy nhiên, vụ mất tàu 1782 mà ông đổ cho bạch tuộc lại mâu thuẫn với lời nhân chứng nói do bão ¹.
• Hafgufa có thể là cá voi: nghiên cứu năm 2023 (McCarthy, Sebo, Firth) quan sát cá voi nổi yên, há miệng chờ cá bơi vào, và đề xuất đây là gốc của truyền thuyết. Còn Finnur Jónsson thì nghi ngờ hafgufa là gốc của Kraken ².

Truyện cá khổng lồ nhầm với đảo trong Talmud

Truyền thuyết về con vật to đến mức bị nhầm là đảo có từ rất xưa và ở nhiều nơi. Trong Talmud (Bava Batra 73b), rabbi Rabba bar bar Hana kể chuyện thuyền ghé một con cá có cát và cỏ mọc trên lưng; thủy thủ nhóm lửa nấu ăn, con cá lật mình ⁹.

Thomas Bartholin (1657) đã nối hafgufa với con cá đảo Jasconius trong chuyến đi của thánh Brendan ².

Trong văn hoá hiện đại

• Phim: Clash of the Titans (1981, 2010) và Pirates of the Caribbean (con thú cưng của Davy Jones) có Kraken ¹.
• Game: Sea of Thieves, God of War II, Return of the Obra Dinn, Dredge ¹.
• Tiểu thuyết: The Kraken Wakes của John Wyndham (1953) ¹.
• Cthulhu của Lovecraft (1928) được Wikipedia coi là hình tượng hiện đại gần với Kraken ¹.
• Thiên văn: Kraken Mare, ở vùng cực bắc Titan (vệ tinh của sao Thổ), là biển hydrocarbon lớn nhất đã biết, khoảng 500.000 km² (hơi lớn hơn biển Caspi), dài nhất khoảng 1.170 km. Cassini phát hiện ngày 22/7/2006 bằng radar; tên được đặt chính thức năm 2008 ⁵.
• Kraken Catena là chuỗi hố trên Triton, vệ tinh của sao Hải Vương ¹.

Hình ảnh

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Kraken (Wikipedia)Từ nguyên, các nguồn xưa nhất, Egede, Pontoppidan, Montfort, văn chương, mực khổng lồ, văn hoá hiện đại, Kraken Catena.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57
2. Hafgufa (Wikipedia)Hafgufa trong Gương Vua và Örvar-Odds saga, Lyngbakr, Egede, nghiên cứu cá voi 2023.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m n o
3. Giant squid (Wikipedia)Kích thước mực khổng lồ, ảnh sống 2004, quay phim 2012, Alecton 1861, 1873, 1878, kẻ săn mồi.Dùng ở ↑ a b c d e f g h i j k l m
4. Erik Pontoppidan (Wikipedia)Ngày sinh – mất, giám mục Bergen, Natural History of Norway 1752–1753, Melville và Verne nhắc tới.Dùng ở ↑ a b c d
5. Kraken Mare (Wikipedia)Biển hydrocarbon lớn nhất trên Titan: vị trí, kích thước, tên đặt 2008.Dùng ở ↑ a b
6. Pontoppidan về Kraken (Encyclopaedia Britannica, bản 1778) (Britannica ấn bản 2, 1778)Trích Pontoppidan: đáy cạn, cá dày, lưng như đảo, tay như cột buồm, xoáy nước, túm chiến hạm.Dùng ở ↑ a b c d e f g
7. The King's Mirror (Konungs skuggsjá, bản dịch Larson 1917) (Project Gutenberg)Đoạn nói về con cá to như đảo, chỉ có hai con, miệng như eo biển.Dùng ở ↑ a b c d e
8. Release the Kraken (Biodiversity Heritage Library)Pontoppidan gọi Kraken là con quái vật biển lớn nhất thế giới.Dùng ở ↑ a b
9. Bava Batra 73b (Sefaria)Chuyện Rabba bar bar Hana về con cá có cát, cỏ trên lưng bị nhầm là đảo.Dùng ở ↑ a

Về trang này